Salatiga
Website salatiga.nl sejak Juni 2007
Kangmas, tulung! Wonten Tyang, salah telu!
Kangmas, tolong! Ada tiga orang penyamun!
Oleh ketiga mereka berbuat salah.
Kota : 1. stad; 2. versterkte plaats, burcht, vesting, fort.
Over de naamgeving van Salatiga, de stad gelegen dicht bij de voet van de berg Merbabu (3.145 m) op Midden-Java, doen veel
verhalen de
ronde.
Eén daarvan is dat het, volgens de overlevering, een samenvoeging is van de woorden
sela of selo (steen) en tiga (drie).
Deze drie stenen vormden een doorgangspoort (lawang selo
tigo = poort der drie stenen)
naar een heilige tempel. Waarschijnlijk werden hier
3 stenen
tempels bedoeld.
Deze tempel zou volgens de legende gestaan hebben naast een
heldere bron, die even buiten het plaatsje bij een grote
waterkom ontsprong (Kalitaman, Benoyo).
Volgens de overlevering zouden de stenen later gebruikt
worden om het Fort de Hersteller
te bouwen.
Deze tempel werd druk bezocht, omdat de mensen geloofden dat
door er te bidden hun wensen vervuld zouden worden.
Toen Indonesië nog Nederlands-Indië was, werd Salatiga door
de Nederlands-indische regering vaak voorgesteld als
stadsgemeente (kota praja).
In de tijd van de VOC was Salatiga een belangrijke plaats,
omdat het lag op de as
Semarang-Solo-Magelang.
Om de orde te bewaren werd in 1749 het
Fort (benteng)
"De Hersteller" gebouwd. De Hersteller, zo heette
het schip waarmee Gustaaf Willem baron van Imhoff, in 1742 naar Batavia voer. Maar
dat was ook de bijnaam die Van Imhoff kreeg, toen hij in de periode 1743-1750 Gouverneur- generaal was
van Nederlands-Indië. Van Imhoff zag zichzelf namelijk als de hersteller
van de macht van de VOC.
Dit fort werd gebouwd op de plaats waar zich nu de Pasar Raya I in
de
Tamansari Shopping Center (aan
Jl. Jend. Sudirman) bevindt, ongeveer op de plaats waar vroeger het hotel
Berg en Dal lag. In 1847 werd het gesloopt.
Garnizoensstad en centrum van de suiker- en koffiecultuur
Door de ligging van de stad en de omringende bergen, was de
warmte er gematigd en aangenaam. Men zond dan ook vaak de
pas uit Europa aangekomen troepen naar deze plaats, om uit
te rusten van de zeereis en om aan het klimaat te wennen. Salatiga was ook de
zetel van de cavalerie en de artillerie van het KNIL.
De stad vormde naast het nabijgelegen
Fort
Willem I in Ambarawa een sterke
bescherming voor Semarang tegen vijandelijke aanvallen. Vermeldenswaardig is het
feit dat de Franse dichter en schrijver Arthur Rimbaud
enige tijd in Salatiga als KNIL-militair was gelegerd.
Een marmeren
plaquette
aan de muur van de
Rumah Dinas Walikota herinnert ons hieraan.
Naast een militaire basis was Salatiga sinds het begin van
het jaar 1795 ook de
koffieschuur van de VOC. Vergeten we daarbij niet de naam te noemen van "de
Koffiekoning van Salatiga", de heer Pierre Hamar de la Brethonière
(25 okt.1794 Rembang - 15 dec.1872 Salatiga),
de stichter van de koffiecultuur in deze stad, maar ook de persoon die het
bekende
hotel Kalitaman liet bouwen..
Sedert 1903 was de streek rond de stad de grootste
koffietuin van de archipel.
Het is dan ook niet verwonderlijk dat daar veel Nederlanders
woonden.
Verder was in Salatiga gevestigd het proefstation voor de Java
Suikerindustrie. Dit proefstation leverde de stekken van de verschillende
rietsuikersoorten aan de suikerfabrieken op Java. Het vervoer van deze
stekken (bibit) naar het nabijgelegen stationnetje
Toentang geschiedde per ossenkar
(tjikar). Ook werd er in 1901 een private ‘Cacao Proefstation Salatiga’
(bij de
Cultuuronderneming Getas) gevestigd dat werd gedoneerd door landeigenaren. Dit proefstation had tot
doel om ziekten en plagen die werden veroorzaakt door insecten te
bestuderen.
Om de Nederlandse gemeenschap van onderwijs te voorzien
bouwde het gemeentebestuur de Eerste Europeesche Lagere
School (ELS) aan de Toentangseweg, en de Tweede Europeesche
Lagere School ten zuiden van Blauran. Speciaal voor de
Chinese inwoners werd de Hollands Chinese School (HCS)
gebouwd in Margosari. Daarnaast werden ook vijf
plattelandscholen en een Vervolg School gebouwd in de
Sinoman Tempel.
Salatiga wordt stadsgemeente
In het Staatsblad van 1 juli 1917 nummer 266 kunnen we lezen
dat Salatiga - "de schoonste stad van Midden Java" [kota
terindah di Jawa Tengah] - stadsgemeente (kota madya) werd.
Salatiga bestond toen uit acht dorpjes (desa), onder andere
Sidorejo Lor, Krajan, Kutowinangun, Kalicacing, Gendongan,
Tegalrejo en Ledok.
Het gebied was slechts 1.200 hectare groot en had 18.985
inwoners.
De personen die toen de stadsgemeente hebben bestuurd worden
niet met name genoemd.
Er wordt slechts vermeld dat de burgemeester bijgestaan werd
door een aantal wethouders bestaande uit acht Europeanen,
twee inheemsen en een Chinees.
Een aantal regenten kunnen nog genoemd onder andere
R. Ario
Sosrowidjojo,
R. Ngabehi Poerwowidjojo, R. Toemanggoeng en
Adipati Tjokrosoediro.
Historische gebouwen in Salatiga
De Nederlanders lieten veel kunstzinnige en
historische
gebouwen achter.
Voor een deel staan ze er nog steeds, zoals die van De
Algemeene Volksch Bank, die nu het gebouw van de Bank
Rakyat Indonesia (BRI) is
geworden (Jl. Diponegoro 103).
Het gebouw van de voormalige Sociëteit Harmonie - naast het
bekende Grand Hotel Kalitaman - is nu een ontmoetingsplaats
geworden, de Gedung
Pertemuan Daerah (GPD).
Het Grand Hotel Kalitaman
- later Hotel Kaloka - is nu in het bezit van de Bank Jateng en bevindt zich aan de Jl Pemuda
/ Jl. Taman Sari.
Het voormalige
pension Blommestein
dat wordt gebruikt door het Komando Distrik Militer (Kodim
0714) ligt aan de Jalan Diponegoro no 40.
In de voormalige
regentenwoning woont nu de burgemeester van
de stad.
Het gebouw van Baron van der Schoot-van Heeckeren dat het
"platte gebouw" werd genoemd, vanwege het platte dak, wordt
nu nog steeds gebruikt als activiteitencentrum (Gedung Papak) van het
gemeentelijk bestuur (PEMKOT).
Ook het gebouw waar nu de Protestantse Universitas Kristen
Satya Wacana (UKSW) zich bevindt wordt nog steeds gelaten zoals
het was.
Momenteel (2009) telt Salatiga 115 monumentale gebouwen
(was 192 in 1999) waarvan het oudste, de
Gedung Pakuwon aan de Jalan Brigjen
Sudiarto (bij de Lapangan Pancasila), rond 1700 werd gebouwd.
Zie ook: Getuigenissen van een Indisch verleden >>
Eerste Salatigasche Transport Onderneming (ESTO)
Salatiga stond ook bekend vanwege het
transport op Midden
Java.
De Chinese transportondernemer Kwa Tjwang Ing breidde zijn
onderneming in 1923 uit met de aanschaf van een aantal
kleine autobussen. Deze Eerste Salatigasche Transport
Onderneming (ESTO) verzorgde het vervoer van reizigers per
bus naar Tuntang (Toentang) en
Bringin (Beringin). Deze
steden liggen op een afstand van ca. 6 resp. 10 km van Salatiga.
De reden hiervoor was de aanwezigheid van een
spoorwegstation in beide plaatsen voor de trein van de
Nederlands Indische Spoorwegmaatschappij
(NIS) naar Semarang.
Het passagiersvervoer van Toentang naar Salatiga
geschiedde voorheen voornamelijk per tentwagen of karretje bespannen met twee
paarden vanwege de klim naar Salatiga. (opm: vanaf 1917 werd het
passagiersvervoer per bus verzorgd door de NIS).
Zie ook vervoer in tempo doeloe
>>
De ESTO bloeide voorts ook op door het vervoer van reizigers
naar Semarang, Kendai, Magelang, Solo, Sragen, Purworejo,
Kudus en Pati.
Toen ze bankroet raakte door de economische crisis in de
jaren '30 van de vorige eeuw,
en zij de benzine (BBM - Bahan Bakar Minyak =
aardolieproducten) niet kon
betalen werd ze overgenomen door de Bataafsche Petroleum
Maatschappij (BPM)
Heden ten dage er
nog bussen op het traject Salatiga - Ambarawa.
De Esto busgarage ligt aan de Jl. Langensuko.
Beroemdheden uit Salatiga
Uit Salatiga komen ook drie nationale helden (Pahlawan
Nasional), te weten: Brigade-generaaL Sudiarto, Laksamana
Madya Yosaphat (Yos) Sudarso en Komodor Udara Augustinus
Adisucipto.
Alle drie worden ze afgebeeld op het Pancasila monument
(Tugu Pancasila) op de
Lapangan (Alun-alun) Pancasila.
Daarnaast bekende artiesten zoals de filmsterren Roy Marten en Rudi Salam, zangeres Titiek Sandhora en zanger/componist Arie Wibowo, bekend van zijn lied "Madu dan Racun".
Zie ook: Getuigenissen van een rijk Indisch verleden >>
Fotocollage Hati Beriman en tekst: Ed Vos Tilburg
